Κράτος Δικαίου: Η Ελλάδα απέναντι στον καθρέφτη της λογοδοσίας

Του Κώστα Αγγελάκη*

Το Κράτος Δικαίου δεν είναι μια αφηρημένη νομική έννοια ούτε ένα σύνθημα κατάλληλο για επετειακές ομιλίες. Είναι η ουσιαστική εγγύηση ότι η εξουσία ελέγχεται, οι αποφάσεις της αιτιολογούνται και ο νόμος εφαρμόζεται με τα ίδια μέτρα για όλους. Η αξία του δοκιμάζεται κυρίως όταν απέναντι στον απλό πολίτη βρίσκονται ισχυροί θεσμοί, οικονομικά συμφέροντα ή πρόσωπα με πολιτική επιρροή. Το Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα δεν είναι μια θεωρητική έννοια, αλλά η εγγύηση ότι ο πολίτης προστατεύεται από την αυθαιρεσία της εξουσίας. Ωστόσο, η πραγματικότητα δείχνει μια χώρα που συχνά «κολλάει» στα γρανάζια των καθυστερήσεων και των σκιών.

Η Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το Κράτος Δικαίου, που δημοσιεύθηκε στις 17 Ιουλίου 2026, προσφέρει έναν χρήσιμο καθρέφτη της ελληνικής πραγματικότητας. Δεν πρόκειται για κάποια έκτακτη διαδικασία επιτήρησης της Ελλάδας. Η Επιτροπή αξιολογεί κάθε χρόνο όλα τα κράτη μέλη. Καταγράφει βήματα προόδου, αλλά και επίμονες αδυναμίες που δεν επιτρέπουν εφησυχασμό. Για μια δημοκρατία, η ουσία βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη διάκριση. Άλλο η ανακοίνωση μιας μεταρρύθμισης και άλλο η απόδειξη ότι αποδίδει. Παρά τις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις για «μεταρρυθμιστική πρόοδο», οι Βρυξέλλες κρατούν την Ελλάδα υπό στενή επιτήρηση διατηρώντας και τις 4 βασικές συστάσεις της. Η Ευρώπη ζητά το αυτονόητο. Η ελληνική πραγματικότητα, όμως, αρνείται να ευθυγραμμιστεί. ^[1]

Τέσσερις συστάσεις που δεν χωρούν ωραιοποίηση

Η Επιτροπή διατυπώνει τέσσερις συγκεκριμένες συστάσεις προς την Ελλάδα. Ζητά ισχυρότερο και μετρήσιμο αποτέλεσμα στις διώξεις και στις τελεσίδικες αποφάσεις για υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου. Επιμένει στην αποτελεσματικότερη ρύθμιση της άσκησης επιρροής από ομάδες συμφερόντων. Ζητά την ενίσχυση της προστασίας των δημοσιογράφων, ιδίως απέναντι σε καταχρηστικές αγωγές. Και προτρέπει τη χώρα να εδραιώσει ουσιαστικό διάλογο με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, απλουστεύοντας παράλληλα τις διαδικασίες εγγραφής τους. ^[1]

Στα δύο πρώτα πεδία η ευρωπαϊκή αξιολόγηση διαπιστώνει περιορισμένη πρόοδο. Στα άλλα δύο αναγνωρίζει περαιτέρω βήματα, χωρίς να θεωρεί ότι οι εκκρεμότητες έχουν λυθεί. Το κριτήριο πρέπει να είναι το αποτέλεσμα και όχι οι εξαγγελίες. ^[1]

Δικαιοσύνη: Η καθυστέρηση έχει πραγματικό κόστος

Η ταχύτητα απονομής της δικαιοσύνης στην Ελλάδα παραμένει από τις χειρότερες στην Ευρώπη. Ο νέος δικαστικός χάρτης προσπαθεί να αλλάξει τις δομές, αλλά στην πράξη, οι πολίτες περιμένουν χρόνια για μια απόφαση.

Το πρώτο και βασικότερο «αγκάθι» παραμένει η ταχύτητα απονομής της δικαιοσύνης. Η Ελλάδα φιγουράρει σταθερά στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον χρόνο που απαιτείται για να τελεσιδικήσει μια υπόθεση. Ο νέος δικαστικός χάρτης μπορεί να άλλαξε ταμπέλες στα δικαστήρια, αλλά στην πράξη, ο απλός πολίτης συνεχίζει να περιμένει χρόνια για να βρει το δίκιο του. 

Αυτή η δομική δυσλειτουργία γίνεται ακόμα πιο επικίνδυνη όταν αγγίζει υποθέσεις τεράστιου κοινωνικού και πολιτικού ενδιαφέροντος. Από τις θεσμικές υποκλοπές μέχρι τα αναπάντητα, φλέγοντα ερωτήματα για την Τραγωδία των Τεμπών, η κοινωνία εισπράττει μια διάχυτη αίσθηση κωλυσιεργίας. Όταν οι διαδικασίες τραβούν σε μάκρος, η αλήθεια ξεθωριάζει και η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς γκρεμίζεται. Όπως τονίζουν σε εκθέσεις τους ανεξάρτητοι οργανισμοί, όπως το Vouliwatch, η έλλειψη άμεσης λογοδοσίας και η προστασία πολιτικών προσώπων πίσω από βουλευτικές ασυλίες δημιουργούν ένα αίσθημα ατιμωρησίας που νοσεί το ίδιο το πολίτευμα. 

Σύμφωνα με την ίδια Έκθεση, ο εκτιμώμενος χρόνος εκδίκασης των αστικών και εμπορικών υποθέσεων αμφισβητούμενης δικαιοδοσίας σε πρώτο βαθμό ήταν 737 ημέρες το 2024, ο μεγαλύτερος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, παρότι μειωμένος από τις 771 ημέρες του 2023. Η Επιτροπή καταγράφει συγχρόνως ενθαρρυντικά πρώτα αποτελέσματα από τον νέο δικαστικό χάρτη. Η βελτίωση αυτή είναι σημαντική, δεν αναιρεί όμως την έκταση του προβλήματος. ^[1]

Για τον πολίτη, μια δικαστική απόφαση που έρχεται υπερβολικά αργά μπορεί να έχει χάσει μέρος της πρακτικής αξίας της. Για την επιχείρηση, η αβεβαιότητα αποθαρρύνει πρωτοβουλίες. Για την κοινωνία, η συσσώρευση εκκρεμοτήτων υπονομεύει την εμπιστοσύνη. Ταχύτητα, ωστόσο, δεν σημαίνει απονομή δικαιοσύνης με εκπτώσεις στη δικονομική προστασία ή στην ανεξαρτησία του δικαστή. Χρειάζονται επαρκές προσωπικό, υποδομές, διαφάνεια και σταθερή αξιολόγηση του πραγματικού αποτελέσματος.

Υποκλοπές: Η λογοδοσία δεν τελειώνει σε μία δίκη

Η υπόθεση του λογισμικού Predator αποτελεί χαρακτηριστική δοκιμασία για την προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών. Τον Φεβρουάριο του 2026 τέσσερα πρόσωπα καταδικάστηκαν σε πρώτο βαθμό για αδικήματα που συνδέονται με τις παράνομες παρακολουθήσεις. Η απόφαση έχει προσβληθεί με έφεση, επομένως δεν είναι αμετάκλητη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημειώνει ότι συνεχίζεται ο δικαστικός έλεγχος επιμέρους πτυχών της υπόθεσης και ότι εκκρεμούν συναφείς διαδικασίες. ^{[1] [3]}

Πρέπει να διακρίνουμε την υπόθεση χρήσης του Predator από τις χωριστές διαδικασίες και τα ερωτήματα που αφορούν νόμιμες ή καταγγελλόμενες παράνομες επισυνδέσεις κρατικών υπηρεσιών. Η δημοκρατική απαίτηση παραμένει κοινή. Κάθε περιορισμός θεμελιωδών δικαιωμάτων να ελέγχεται αποτελεσματικά, με σεβασμό στο απόρρητο, στη δικαστική ανεξαρτησία και στο τεκμήριο αθωότητας. Όπου υπάρχουν εκκρεμή ερωτήματα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι η λήθη.

Διαφθορά, ΟΠΕΚΕΠΕ και ευθύνη των πολιτικών προσώπων

Το δεύτερο μεγάλο μέτωπο που εκθέτει τη σημερινή κυβέρνηση είναι η συστηματική απροθυμία της να συγκρουστεί με τη διαφθορά στα ανώτατα κλιμάκια της εξουσίας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην Έκθεσή της δεν μάσησε τα λόγια της… Ζητά επίμονα από την Αθήνα να επιδείξει ένα «ισχυρό ιστορικό διώξεων και τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένης της διαφθοράς υψηλού επιπέδου». 

Αντί γι' αυτό, η κοινωνία παρακολουθεί μια προκλητική θεσμική οχυρωμένη προστασία των κυβερνητικών στελεχών. Οι κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες χρησιμοποιούνται κατ' επανάληψη ως ασπίδα προστασίας για να μπλοκάρουν προανακριτικές επιτροπές και να κρατούν Υπουργούς μακριά από τον φυσικό τους δικαστή. 

Την ίδια ώρα, ο έλεγχος των δηλώσεων «Πόθεν Έσχες» των πολιτικών έχει μετατραπεί σε ένα γραφειοκρατικό ανέκδοτο. Οι καθυστερήσεις στον ουσιαστικό έλεγχο των περιουσιακών στοιχείων όσων διαχειρίζονται το δημόσιο χρήμα είναι πιθανόν εσκεμμένες. Όπως επισημαίνουν ανεξάρτητοι παρατηρητές, το σύστημα έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να νομιμοποιεί τον πλουτισμό αντί να τον ελέγχει. Όταν η ίδια η κυβέρνηση αρνείται να ανοίξει τα βιβλία της σε πραγματικό χρόνο και κρύβεται πίσω από δήθεν «τεχνικές δυσκολίες», η διαφάνεια πάει περίπατο και η διαφθορά φαίνεται ως επίσημη κρατική πολιτική. 

Η υπόθεση των αγροτικών ενισχύσεων αναδεικνύει γιατί η διαχείριση ευρωπαϊκών και δημόσιων πόρων χρειάζεται ουσιαστικό έλεγχο. Στις 16 Ιουλίου 2026 η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ανακοίνωσε την παραπομπή 22 προσώπων, μεταξύ των οποίων τέσσερις εν ενεργεία κυβερνητικοί Βουλευτές, στο πλαίσιο έρευνας για φερόμενη οργανωμένη απάτη σχετική με αγροτικές επιδοτήσεις. Οι παραπεμφθέντες τεκμαίρονται αθώοι μέχρι να αποφανθεί η Δικαιοσύνη. ^[2]

Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι να προεξοφλήσουμε ενοχές, αλλά να διασφαλίσουμε ότι καμία έρευνα δεν θα εμποδίζεται από την ιδιότητα ή την ισχύ των εμπλεκομένων. Η ευρωπαϊκή Έκθεση αναδεικνύει επίσης τη συζήτηση για το άρθρο 86 του Συντάγματος και την ανάγκη αναμόρφωσης του πλαισίου ποινικής ευθύνης υπουργών. Αντίστοιχα, στο «Πόθεν Έσχες», η ηλεκτρονική υποβολή είναι χρήσιμη, αλλά οι καθυστερήσεις στη δημοσίευση και ο πραγματικός έλεγχος των δηλώσεων παραμένουν ζητήματα λογοδοσίας. ^[1]

Τέμπη: Η δικαιοσύνη οφείλει απαντήσεις, όχι συνθήματα

Η Τραγωδία των Τεμπών, με 57 νεκρούς, παραμένει μια ανοιχτή πληγή. Η κύρια δίκη των 36 κατηγορουμένων ξεκίνησε το 2026 και, μετά τη θερινή διακοπή, πέρασε στο στάδιο της αποδεικτικής διαδικασίας. Η ύπαρξη της δίκης είναι θεσμικό δεδομένο που οφείλουμε να αναγνωρίζουμε. Δεν υποκαθιστά, όμως, την ανάγκη για πλήρη διερεύνηση των πραγματικών περιστατικών, σαφή απόδοση των ευθυνών όπου αυτές αποδειχθούν και αιτιολογημένες απαντήσεις στα ερωτήματα των οικογενειών. ^[4]

Η απονομή δικαιοσύνης απαιτεί ανεξαρτησία, προστασία των αποδεικτικών στοιχείων και καμία προεξόφληση ενοχής ή αθωότητας.

Ελευθερία του Τύπου: Το δικαίωμα να ερευνάς χωρίς φόβο

Η Ελλάδα κατατάχθηκε 86η μεταξύ 180 χωρών στον Παγκόσμιο Δείκτη Ελευθερίας του Τύπου των Δημοσιογράφων Χωρίς Σύνορα για το 2026. Η θέση αυτή, ανεξάρτητα από τις επιμέρους μεταβολές της κατάταξης, επιβάλλει σοβαρή συζήτηση για την οικονομική ανεξαρτησία των μέσων, την ασφάλεια των δημοσιογράφων και την προστασία της ερευνητικής δημοσιογραφίας. ^[5]

Οι καταχρηστικές δικαστικές αγωγές, γνωστές ως SLAPPs, μπορούν να μετατρέψουν το κόστος της δικαστικής άμυνας σε μέσο αποθάρρυνσης της δημόσιας κριτικής. Όταν ένας δημοσιογράφος απειλείται με εξοντωτικές αποζημιώσεις επειδή έκανε έρευνα, το Κράτος Δικαίου αυτομάτως νοσεί.

Το τρίτο λοιπόν και πιο ανησυχητικό σύμπτωμα της κυβερνητικής αυθαιρεσίας είναι η συστηματική υποβάθμιση της ελευθερίας του Τύπου. Η Ελλάδα συνεχίζει να καταλαμβάνει τις χαμηλότερες θέσεις στην Ευρώπη στους σχετικούς δείκτες, γεγονός που αποδεικνύει ότι η ανεξάρτητη δημοσιογραφία βρίσκεται υπό διωγμό.

Η μέθοδος της σημερινής εξουσίας δεν είναι πλέον η άμεση λογοκρισία, αλλά ο οικονομικός και δικαστικός στραγγαλισμός. Οι στρατηγικές αγωγές κατά δημοσιογράφων και ανεξάρτητων μέσων (SLAPPs) έχουν μετατραπεί σε καθημερινό όπλο στα χέρια ισχυρών πολιτικών και επιχειρηματικών συμφερόντων. Όταν ένας δημοσιογράφος απειλείται με εξοντωτικές αποζημιώσεις εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ απλώς και μόνο επειδή έκανε την πράξη να ελέγξει την εξουσία, το μήνυμα είναι σαφές: «Σώπα για να σωθείς». Η κυβέρνηση, αντί να θωρακίσει τους λειτουργούς της ενημέρωσης, παρακολουθεί απαθής —αν όχι ενθαρρύνοντας— αυτές τις πρακτικές, επιδιώκοντας ένα τοπίο ενημέρωσης που θα αποτελείται αποκλειστικά από χειροκροτητές. 

 Από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 τέθηκε σε ισχύ το βασικό πλαίσιο προστασίας του ν. 5326/2026, το οποίο καλύπτει και εσωτερικές αστικές υποθέσεις. Πρόκειται για εξέλιξη που πρέπει να καταγραφεί με ακρίβεια. Η πραγματική δοκιμασία θα είναι η αποτελεσματική και δίκαιη εφαρμογή του, ώστε να προστατεύεται η ελευθερία της ενημέρωσης χωρίς να αναιρείται το δικαίωμα κάθε προσώπου στη δικαστική προστασία. [6]

Η ουσία: Ίδιος νόμος, ίδιος έλεγχος, ίδια ευθύνη

Το Κράτος Δικαίου δεν κρίνεται μόνο στις μεγάλες υποθέσεις που μονοπωλούν τα πρωτοσέλιδα. Κρίνεται στην καθημερινή πρόσβαση του πολίτη στη Δικαιοσύνη, στη διαφάνεια των δημοσίων συμβάσεων, στην ελευθερία των ανεξάρτητων Αρχών να ασκούν τον έλεγχό τους, στο ποιος επηρεάζει τις δημόσιες αποφάσεις και στο αν μια δημοσιογραφική έρευνα μπορεί να δημοσιευθεί χωρίς εκφοβισμό.

Η τεκμηριωμένη κριτική στους θεσμούς αποτελεί μέρος της Δημοκρατίας. Το ίδιο αυστηρός πρέπει να είναι ο έλεγχος κάθε εξουσίας, σημερινής ή μελλοντικής, χωρίς προκαταβολικές καταδίκες και χωρίς προνομιακές εξαιρέσεις.

Το Κράτος Δικαίου δεν βελτιώνεται με ψηφιακά εργαλεία και θεωρητικά νομοσχέδια. Βελτιώνεται όταν οι νόμοι εφαρμόζονται εξίσου για όλους – από τον απλό πολίτη μέχρι τον Υπουργό.

Το Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα δεν θα ξεκολλήσει από τον βάλτο με επικοινωνιακά τεχνάσματα, ψηφιακές πλατφόρμες και θεωρητικά νομοσχέδια που ψηφίζονται για τα μάτια των Βρυξελλών. Η δημοκρατία νοσεί όταν οι νόμοι εφαρμόζονται επιλεκτικά. Όταν είναι αμείλικτοι για τον απλό πολίτη και ανύπαρκτοι για την κυβέρνηση και τους φίλους της.

Το Κράτος Δικαίου δεν χρειάζεται άλλες διακηρύξεις. Χρειάζεται αποτελέσματα, αλήθεια και λογοδοσία. Για όλους.

*Expert Intelligence Specialist, Analyst in International Affairs, Historian, Writer

ΠΗΓΕΣ

Οι παρακάτω σύνδεσμοι παραπέμπουν σε πρωτογενείς θεσμικές πηγές και τεκμηριωμένες δημοσιεύσεις. Οι αξιολογικές κρίσεις αποτελούν άποψη του αρθρογράφου.

[1]  Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Έκθεση για το Κράτος Δικαίου 2026, Κεφάλαιο Ελλάδα (SWD(2026) 908 final, 17.7.2026)

[2]  Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO), ανακοίνωση για τις 22 παραπομπές στην υπόθεση αγροτικών ενισχύσεων (16.7.2026)

[3]  ΕΡΤ, πρωτόδικη απόφαση για την υπόθεση Predator (26.2.2026)

[4]  Euronews / ΑΠΕ-ΜΠΕ, εξέλιξη της κύριας δίκης των Τεμπών (7.9.2026)

[5]  Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα (RSF), Παγκόσμιος Δείκτης Ελευθερίας του Τύπου 2026 για την Ελλάδα

[6]  Ν. 5326/2026 και παρουσίαση του ελληνικού πλαισίου Anti-SLAPP από την EAPIL (18.9.2026)