Λεωνιδας Σταμος -Η Ευρώπη μπροστά στον τοίχο

Ομοσπονδία ή κράτη-έθνη, και ποιος κερδίζει αν η Ένωση γυρίσει πίσω

Γράφει ο Λεωνίδας Χ. Στάμος, Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω

Δύο μηνύματα σε μία ημέρα

Την ίδια Παρασκευή, 9 Οκτωβρίου, η Ευρωπαϊκή Ένωση δέχθηκε δύο μηνύματα από την Ουάσιγκτον. Το πρώτο: η κυβέρνηση Τραμπ επέβαλε κυρώσεις στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο της Χάγης. Το δεύτερο: μετά από τηλεφωνική επικοινωνία Τραμπ και Πούτιν, το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών ανακοίνωσε ότι η OFAC (η υπηρεσία του που διαχειρίζεται τις κυρώσεις) θα εκδώσει προσωρινή γενική άδεια για τη διάθεση ρωσικού ντίζελ στη διεθνή αγορά. Την ανακοίνωση αυτή η Ουάσιγκτον την έκανε τη στιγμή που Αμερικανοί, Ουκρανοί και Ευρωπαίοι αξιωματούχοι επρόκειτο να συνομιλήσουν στο Μαϊάμι για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία.

Η Επιτροπή χαρακτήρισε τις κυρώσεις κατά του Δικαστηρίου «ιδιαιτέρως λυπηρές» και εξέφρασε την ελπίδα ότι η εξάμηνη προθεσμία πριν τεθούν σε ισχύ αφήνει «περιθώριο για διάλογο». Το μόνο πραγματικό όπλο που έχει στη διάθεσή της είναι ο Κανονισμός (ΕΚ) 2271/96 (για την προστασία από τα αποτελέσματα της εξωεδαφικής εφαρμογής νομοθεσίας τρίτης χώρας), γνωστός ως blocking statute (κανονισμός αναχαιτίσεως), που απαγορεύει στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να συμμορφώνονται με ξένες κυρώσεις. Ο Ολλανδός υπουργός Εξωτερικών τον αποκάλεσε «πυρηνική επιλογή». Η εμπειρία είναι λιγότερο θεαματική. Το 2018 ο Κανονισμός επεκτάθηκε στις αμερικανικές κυρώσεις κατά του Ιράν, και η Total και η Maersk αποχώρησαν από το Ιράν παρ’ όλα αυτά. Ο ευρωπαϊκός νόμος απαγόρευε τη συμμόρφωση, η πρόσβαση στο δολάριο την επέβαλλε.

Ο πραγματικός τοίχος είναι το δολάριο

Ο λόγος είναι τεχνικός, και γι’ αυτό αμείλικτος. Μια ευρωπαϊκή τράπεζα που εκκαθαρίζει πληρωμές σε δολάρια το κάνει μέσω ανταποκριτριών τραπεζών στις Ηνωμένες Πολιτείες, και η πρόσβαση αυτή εξαρτάται από τη συμμόρφωση με την OFAC. Κανένα ευρωπαϊκό πρόστιμο δεν αντισταθμίζει τον κίνδυνο να χάσει μια τράπεζα την πρόσβαση στο δολάριο. Γι’ αυτό ο κανονισμός αναχαιτίσεως δεσμεύει στα χαρτιά και υποχωρεί στην πράξη.

Η απόσταση φαίνεται στους αριθμούς. Κατά τα στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, στο δεύτερο τρίμηνο του 2026 το δολάριο αντιπροσώπευε το 56,7% των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων και το ευρώ το 20,6%. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, στην έκθεσή της του Ιουνίου 2026 για τον διεθνή ρόλο του ευρώ, κατέγραψε άνοδο που η ίδια χαρακτήρισε μέτρια. Η απόσταση αυτή δεν καλύπτεται με κανονισμούς. Ένα νόμισμα γίνεται όπλο όταν πίσω του στέκεται ενιαίο δημόσιο χρέος, ενιαία αγορά κεφαλαίων και ένα κέντρο που αποφασίζει. Το ευρώ δεν έχει κανένα από τα τρία σε πλήρη μορφή.

Και κάτι ακόμη πιο αποκαλυπτικό. Η ουσιαστική πολιτική απάντηση υπέρ του Δικαστηρίου δεν ήρθε από τους Είκοσι Επτά. Ήρθε με κοινό ανακοινωθέν των υπουργών Εξωτερικών του Καναδά, της Δανίας, της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Ιαπωνίας, της Ολλανδίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, δηλαδή πέντε κρατών μελών και τριών κρατών εκτός Ένωσης.

Οι δύο στροφές

Η εικόνα είναι ενός δρόμου που κλείνει μπροστά. Η Ένωση αποφασίζει με ομοφωνία σε ό,τι αφορά την εξωτερική πολιτική, δεν έχει κοινό ταμείο που να αντιστέκεται στο δολάριο και δεν έχει δική της άμυνα. Οι διέξοδοι είναι δύο, προς τα δεξιά ή προς τα αριστερά: ή ομοσπονδία, ή επιστροφή στα κράτη-έθνη.

Η πρώτη στροφή προϋποθέτει αναθεώρηση των Συνθηκών με ομοφωνία και κύρωση σε κάθε κράτος μέλος. Η τελευταία απόπειρα, η Συνθήκη για τη θέσπιση Συντάγματος της Ευρώπης, απορρίφθηκε το 2005 στα δημοψηφίσματα της Γαλλίας και της Ολλανδίας.

Η δεύτερη στροφή συνήθως συζητείται σαν να χάνουν όλοι το ίδιο. Δεν είναι έτσι. Η Ένωση λειτουργεί ως εξισωτής: μέσα στην ενιαία αγορά η γεωγραφία μετρά λιγότερο. Αν η Ένωση υποχωρήσει, η γεωγραφία επιστρέφει ως νόμισμα ισχύος, και κάποια κράτη θα βρεθούν σε καλύτερη θέση από όση έχουν σήμερα ως κράτη μέλη.

Η γεωγραφία ως νόμισμα ισχύος

Το κριτήριο δεν είναι αν μια χώρα έχει ακτή. Είναι αν κάθεται πάνω στους θαλάσσιους δρόμους. Η Ελλάδα βρίσκεται στη συνάντηση του Αιγαίου με την Ανατολική Μεσόγειο, ανάμεσα στο Σουέζ και τον Εύξεινο Πόντο, και οι Έλληνες εφοπλιστές ελέγχουν, κατά τα στοιχεία της UNCTAD (Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη), το 16,4% της παγκόσμιας χωρητικότητας, τον μεγαλύτερο στόλο του κόσμου σε χωρητικότητα. Σε έναν κόσμο όπου η Ουάσιγκτον συναλλάσσεται κατά περίπτωση, ένα κράτος με αυτή τη θέση έχει κάτι να προσφέρει και, άρα, κάτι να ζητήσει.

Η Πολωνία έχει κι αυτή ακτή, με το Γκντανσκ και τον τερματικό σταθμό υγροποιημένου φυσικού αερίου στο Σβινούιστσε. Η Βαλτική όμως είναι κλειστή θάλασσα, που βγαίνει στον ωκεανό μόνο από τα δανικά στενά. Και η Πολωνία έχει χερσαίο σύνορο με τη Ρωσία και τη Λευκορωσία, στην πεδιάδα της βόρειας Ευρώπης, χωρίς φυσικό εμπόδιο. Η ασφάλειά της στηρίζεται στο ΝΑΤΟ και στις Ηνωμένες Πολιτείες, και η οικονομία της στην ευρωπαϊκή αγορά και στους ευρωπαϊκούς πόρους. Αν η Ουάσιγκτον συμφωνεί με τη Μόσχα για το ντίζελ πάνω από τα κεφάλια των Ευρωπαίων, τίποτα δεν εγγυάται ότι δεν θα συμφωνήσει αύριο και για τα σύνορα. Χωρίς την Ένωση, η Πολωνία μένει μόνη με τη γεωγραφία της.

Ακόμη καθαρότεροι χαμένοι θα ήταν τα κράτη χωρίς θάλασσα: η Αυστρία, η Ουγγαρία, η Τσεχία, η Σλοβακία, το Λουξεμβούργο. Σήμερα η ενιαία αγορά τους εγγυάται τη διέλευση. Αύριο θα την εξαρτούσαν από τη συναίνεση των γειτόνων τους.

Ο λογαριασμός για την Ελλάδα

Δύο ενστάσεις όμως πρέπει να ειπωθούν, γιατί αλλιώς θα τις πουν άλλοι. Η πρώτη: με το ίδιο κριτήριο, η Τουρκία, που ελέγχει τα Στενά και έχει μεγαλύτερο μέγεθος, αναβαθμίζεται περισσότερο από την Ελλάδα. Η δεύτερη: σύμφωνα με το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο, στο τέλος του 2025 η Ελλάδα όφειλε περίπου 220 δισ. ευρώ στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, περίπου το 55% του χρέους της κεντρικής διοικήσεως. Η επιστροφή στο κράτος-έθνος για την Ελλάδα περνά αναγκαστικά και από τα δύο. Η γεωγραφική θέση ανεβαίνει σε αξία, αλλά εξαργυρώνεται μόνο με διαπραγματευτική ικανότητα, και η ικανότητα αυτή είναι πολιτική επιλογή, όχι γεωγραφικό δεδομένο.

Υπάρχει και μια ασυμμετρία που ευνοεί την Πολωνία και δεν πρέπει να αποσιωπηθεί. Η Πολωνία δεν είναι μέλος της ζώνης του ευρώ. Έχει δικό της νόμισμα και δική της κεντρική τράπεζα. Για εκείνη η επιστροφή στο κράτος-έθνος θα ήταν υπόθεση γεωπολιτική, όχι νομισματική. Για την Ελλάδα θα ήταν και νομισματική: ένα χρέος σε ευρώ προς επίσημους δανειστές απέναντι σε ένα νέο εθνικό νόμισμα, και ένα τραπεζικό σύστημα που σήμερα αντλεί ρευστότητα από το Ευρωσύστημα. Η γεωγραφία μπορεί να είναι με το μέρος μας, ο ισολογισμός όχι.

Η παράκαμψη

Υπάρχει και τρίτη εκδοχή, που δεν είναι στροφή αλλά παράκαμψη: η Ευρώπη των συνασπισμών. Ομάδες κρατών κινούνται εκτός Συνθηκών όταν η ομοφωνία δεν επιτυγχάνεται. Έτσι έγινε με τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας, που ιδρύθηκε με διακυβερνητική συνθήκη. Έτσι έγινε και στις 9 Οκτωβρίου με το ανακοινωθέν για το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Δεν είναι ούτε ομοσπονδία ούτε κράτη-έθνη. Είναι ένας πυρήνας που αποφασίζει και μια περιφέρεια που ακολουθεί, χωρίς δημοκρατική νομιμοποίηση και χωρίς κοινό ταμείο.

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το πιθανότερο σενάριο: όχι η στροφή, αλλά η παρατεταμένη στάση μπροστά στον τοίχο, με τον πυρήνα να κινείται χωριστά. Για την Ελλάδα είναι και το δυσμενέστερο. Μένει στην περιφέρεια μιας Ένωσης που δεν αποφασίζει, δεμένη με το χρέος της, χωρίς να εξαργυρώνει τη θέση της.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα στρίψει η Ευρώπη. Είναι αν η Ελλάδα θα αποφασίσει τι θα κάνει με τη θέση της όσο η Ευρώπη μένει ακίνητη.

Tags: ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΣΤΑΜΟΣ