Το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το καλώδιο και το έλλειμμα ελληνικής στρατηγικής

Κώστας Αγγελάκης 25 Οκτωβρίου 202619 λεπτά ανάγνωσης

Γιατί η νομική απόρριψη μιας συμφωνίας δεν αρκεί για να αποτραπούν διπλωματικά τετελεσμένα στην Ανατολική Μεσόγειο

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το καλώδιο και το έλλειμμα ελληνικής στρατηγικής

Του Κώστα Αγγελάκη*

Η ομόφωνη έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης στις 20 Οκτωβρίου 2026 δεν άλλαξε τη γεωγραφία της Ανατολικής Μεσογείου. Άλλαξε όμως έναν ουσιώδη πολιτικό συσχετισμό. Την ανατολική λιβυκή πλευρά, η οποία επί χρόνια αντιτασσόταν στην οριοθέτηση του 2019, σε κοινοβουλευτικό υποστηρικτή της. Όποιος θεωρεί ότι η εξέλιξη δεν έχει σημασία επειδή το μνημόνιο δεν δεσμεύει την Ελλάδα συγχέει δύο διαφορετικά επίπεδα, την ισχύ των κανόνων δικαίου και την αποτελεσματικότητα της διπλωματικής στρατηγικής. [1] [9]

Η ελληνική κυβέρνηση δικαίως επικαλείται το Δίκαιο της Θάλασσας. Δεν αρκεί, ωστόσο, να έχει νομικά επιχειρήματα. Οφείλει να αποδεικνύει ότι διαθέτει διαύλους, έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου, πολιτικές συμμαχίες με πραγματικό αντίκρισμα και δυνατότητα να υλοποιεί δραστηριότητες που θεωρεί νόμιμες. Η ίδια δοκιμασία εμφανίζεται στο Great Sea Interconnector (GSI), το υποθαλάσσιο καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου με προοπτική συνέχειας προς το Ισραήλ. Είναι ένα ενεργειακό έργο, αλλά και πεδίο όπου κρίνονται στην πράξη οι ερμηνείες περί θαλάσσιας δικαιοδοσίας. [26] [27]

Η βασική θέση της παρούσας ανάλυσης είναι συγκεκριμένη. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη διαθέτει ορισμένα διπλωματικά ερείσματα, όπως η συμφωνία με την Αίγυπτο και η ενιαία ευρωπαϊκή θέση. Δεν έχει, όμως, τεκμηριώσει δημόσια επαρκώς πώς θα αποτρέψει την πολιτική παγίωση του τουρκολιβυκού, πώς θα υπερβεί τις τεχνικές και γεωπολιτικές αναστολές του καλωδίου και ποια είναι η ιεράρχηση των επόμενων κινήσεων.

1. Από το 2019 στη Βεγγάζη: τι πραγματικά άλλαξε

Στις 27 Νοεμβρίου 2019, η Τουρκία και η τότε Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Λιβύης υπέγραψαν στην Κωνσταντινούπολη μνημόνιο για τον καθορισμό περιοχών θαλάσσιας δικαιοδοσίας. Το επίσημο Μητρώο Συνθηκών του ΟΗΕ καταγράφει ότι τέθηκε σε ισχύ, σύμφωνα με τη γνωστοποίηση των μερών, στις 8 Δεκεμβρίου 2019 και καταχωρίστηκε στις 11 Δεκεμβρίου 2019 με αριθμό 56119. Αυτή η ημερομηνία έχει σημασία. Διαψεύδει την επαναλαμβανόμενη πληροφορία ότι το τουρκολιβυκό καταχωρίστηκε μετά την ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία του 2020. [11] [15]

Στις 6 Αυγούστου 2020, η Ελλάδα και η Αίγυπτος υπέγραψαν στο Κάιρο συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ. Τέθηκε σε ισχύ στις 2 Σεπτεμβρίου 2020 και καταχωρίστηκε στον ΟΗΕ την επομένη, με αριθμό 56237. Ήταν ουσιώδης ελληνική διπλωματική κίνηση, επειδή παρήγαγε δεσμευτικό διμερές πλαίσιο με γειτονικό παράκτιο κράτος, το οποίο αναγνωρίζει τη συμμετοχή ελληνικών νησιωτικών ακτών στη θαλάσσια οριοθέτηση. Δεν κατάργησε, όμως, αυτομάτως το ξεχωριστό μνημόνιο Τουρκίας–Λιβύης, ούτε διευθέτησε όλες τις εκκρεμείς ζώνες ανατολικότερα. [12] [14]

Η Βουλή των Αντιπροσώπων, που εδρεύει στην ανατολική Λιβύη και συνδέεται πολιτικά με τον χώρο του Χαλίφα Χαφτάρ, είχε απορρίψει το 2020 τα δύο μνημόνια της τότε κυβέρνησης της Τρίπολης με την Άγκυρα και είχε αποφασίσει τη διακοπή πολιτικών σχέσεων με την Τουρκία. Στις 20 Οκτωβρίου 2026 ανέτρεψε ομόφωνα και τις δύο αποφάσεις… Ενέκρινε το μνημόνιο οριοθέτησης και ανακάλεσε τις αποφάσεις υπ’ αριθ. 1 και 6 του 2020. Η λιβυκή αυτή πράξη δεν είναι απλώς επανάληψη του 2019. Σημαίνει ότι η Άγκυρα προσέγγισε αποτελεσματικά και τον πολιτικό χώρο που είχε αντιταχθεί στη συμφωνία. [1] [9]

Η Λιβύη εξακολουθεί να είναι πολιτικά και θεσμικά διαιρεμένη. Επομένως, η μεταστροφή της Βεγγάζης δεν ισοδυναμεί με συνολική πολιτειακή ενοποίηση ούτε λύνει τα ζητήματα εσωτερικής νομιμοποίησης. Διευρύνει όμως τη δυνατότητα της Τουρκίας να συνεργάζεται ταυτόχρονα με αντίπαλα λιβυκά κέντρα ισχύος. Το κρίσιμο ερώτημα για την Αθήνα είναι πώς μειώθηκε η δική της ικανότητα επιρροής σε εκείνο το κέντρο αποφάσεων που επί επτά χρόνια αποτελούσε εμπόδιο στην τουρκική προσπάθεια. [33]

2. Κυβέρνηση και κόμματα: μια πραγματική διαφωνία πίσω από τις λέξεις

Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση, θεωρώντας το μνημόνιο παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο, επειδή παραγνωρίζει τις ελληνικές νησιωτικές ακτές και θίγει δικαιώματα τρίτων κρατών. Επικαλέστηκε τις συμφωνίες με Ιταλία και Αίγυπτο και προανήγγειλε κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια. Στη συνέντευξή του στις 21 Οκτωβρίου, ο Γιώργος Γεραπετρίτης υποστήριξε ότι η εξέλιξη δεν προσθέτει έννομα αποτελέσματα, ότι η Ελλάδα είχε λάβει υπόψη τον κίνδυνο μεταστροφής της λιβυκής Βουλής και ότι διαθέτει διπλωματικά εργαλεία μέσω της ΕΕ και των διεθνών οργανισμών. [2] [28]

Το κυβερνητικό επιχείρημα έχει ισχυρό νομικό πυρήνα, αλλά το πολιτικό του συμπέρασμα είναι υπερβολικά καθησυχαστικό. Το ότι ένα μνημόνιο δεν δεσμεύει τρίτο κράτος δεν αποκλείει προσπάθειες εφαρμογής του από τους συμβαλλομένους, παρεμπόδιση οικονομικών δραστηριοτήτων, διπλωματικές πιέσεις ή περιστατικά επί του πεδίου. Η φράση «δεν πρόκειται να εφαρμοστεί» είναι πρόβλεψη πολιτικής ισχύος και αποτροπής, όχι αυταπόδεικτο αποτέλεσμα μιας νομικής διαπίστωσης.

Το ΠΑΣΟΚ, με παρεμβάσεις των Δημήτρη Μάντζου και Γιάννη Μανιάτη, επέκρινε την επικοινωνιακή και αντιφατική διαχείριση και επισήμανε τη διάψευση προηγούμενων αισιόδοξων κυβερνητικών εκτιμήσεων. Από τον ΣΥΡΙΖΑ διατυπώθηκε κριτική για σοβαρό διπλωματικό φιάσκο. Το ΚΚΕ αμφισβήτησε την κυβερνητική υπόθεση ότι οι ισχυρές συμμαχίες εγγυώνται από μόνες τους τα κυριαρχικά δικαιώματα. Ο Αντώνης Σαμαράς άσκησε οξύτατη προσωπική κριτική στον πρωθυπουργό και στον υπουργό Εξωτερικών. Στελέχη της Νέας Δημοκρατίας εξέφρασαν δημοσίως την άποψή τους με γηπεδικούς χαραακτηρισμούς ενώ κάποια άλλα, αντιθέτως, επισήμαναν ότι η εξέλιξη είναι δυσάρεστη αλλά δεν ακυρώνει τις συμφωνίες και τη διεθνή θέση της Ελλάδας. [29]

Η αντιπολίτευση δικαιούται να θέτει θέμα πολιτικού απολογισμού. Η κυβερνητική ευθύνη δεν συνίσταται στο ότι άλλαξε αυτομάτως το διεθνές δίκαιο. Συνίσταται στην ανεπαρκώς εξηγημένη αποτυχία διατήρησης ενός κρίσιμου διπλωματικού αναχώματος και στην αδυναμία της να παρουσιάσει δημόσια μετρήσιμο σχέδιο διαχείρισης των νέων συσχετισμών.

3. Πώς τοποθετούνται Τουρκία, Λιβύη, Αίγυπτος, Κύπρος, ΕΕ, ΗΠΑ και Ισραήλ

Η Άγκυρα αντιμετώπισε την ψηφοφορία ως επιτυχία. Το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών δήλωσε ότι το μνημόνιο βρίσκεται σε ισχύ από το 2019, προστατεύει τα αμοιβαία συμφέροντα Τουρκίας και Λιβύης και στηρίζεται στο διεθνές δίκαιο και στην αρχή της ευθυδικίας. Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν χαιρέτισε τη λιβυκή απόφαση. Αυτό είναι το επιχείρημα της τουρκικής πλευράς, όχι διαπίστωση ανεξάρτητου διεθνούς δικαιοδοτικού οργάνου. [3] [39]

Η λιβυκή Βουλή παρουσίασε την απόφαση ως έγκριση μιας υφιστάμενης συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης και αποκατάσταση σχέσεων με την Τουρκία. Η λιβυκή θέση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μονοδιάστατα. Τα ανταγωνιστικά κέντρα της χώρας επιδιώκουν οικονομικά, ενεργειακά, στρατιωτικά και διπλωματικά οφέλη. Η αυξημένη παρουσία της Τουρκίας τόσο στην Τρίπολη όσο και στην ανατολική Λιβύη εξηγείται καλύτερα μέσα από αυτές τις συναλλαγές επιρροής παρά από έναν αμιγώς νομικό συλλογισμό. [1] [33]

Η Αίγυπτος, παρότι διατηρεί σχέσεις επιρροής με την ανατολική λιβυκή πλευρά, απέρριψε επισήμως την έγκριση στις 21 Οκτωβρίου. Το Κάιρο χαρακτήρισε το μνημόνιο χωρίς έννομα αποτελέσματα για την Αίγυπτο και αντίθετο προς τα δικαιώματά της στην ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα. Στις 22 Οκτωβρίου, οι υπουργοί Εξωτερικών Ελλάδας και Αιγύπτου επανέλαβαν την απόρριψή τους και συμφώνησαν να συνεχιστούν οι διαβουλεύσεις για την επέκταση της οριοθέτησης του 2020. Η διπλωματική σημασία είναι διπλή. Η θέση του Καΐρου δεν ταυτίζεται με εκείνη της Βεγγάζης και η επέκταση της συμφωνίας παραμένει ανοιχτή, όχι ακόμη ολοκληρωμένη. [4] [10] [38]

Η Κυπριακή Δημοκρατία καταδίκασε την απόφαση στις 20 Οκτωβρίου, επικαλούμενη το Δίκαιο της Θάλασσας και τα δικαιώματα των νησιών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω κοινής δήλωσης Αντόνιο Κόστα και Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στις 20 Οκτωβρίου και νέας δήλωσης εκ μέρους της Ένωσης στις 21 Οκτωβρίου, επανέλαβε ότι το μνημόνιο παραβιάζει τα δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να τους δημιουργήσει έννομα αποτελέσματα. Αυτή είναι σημαντική θεσμική στήριξη. Δεν ισοδυναμεί όμως με αυτόματο ευρωπαϊκό μηχανισμό προστασίας κάθε ερευνητικής αποστολής. [5] [6] [7]

Οι Ηνωμένες Πολιτείες υιοθέτησαν πιο προσεκτική δημόσια γλώσσα. Στην απάντησή του προς την Καθημερινή, στις 22 Οκτωβρίου, το State Department ζήτησε διαπραγματεύσεις καλής πίστης για τις θαλάσσιες διαφορές και υπογράμμισε ότι Ελλάδα και Τουρκία, ως σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ, πρέπει να επιλύουν διμερώς τις διαφωνίες τους. Δεν προκύπτει από αυτή την τοποθέτηση η ίδια ρητή νομική καταδίκη που διατύπωσε η ΕΕ. Το Ισραήλ, αντιθέτως, καταδίκασε έντονα τη λιβυκή έγκριση στις 21 Οκτωβρίου, σύμφωνα με το Reuters. Η διαφοροποίηση δείχνει γιατί η επίκληση γενικώς των «συμμάχων» δεν αρκεί. Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποια συγκεκριμένη υποστήριξη προσφέρει καθένας και σε ποιο επίπεδο. [8] [30]

4. ΟΗΕ: καταχώριση δεν σημαίνει επικύρωση της νομιμότητας

Εδώ βρίσκεται ένα από τα σοβαρότερα λάθη της δημόσιας συζήτησης και του αρχικού υλικού που εξετάστηκε. Ο ΟΗΕ καταχώρισε το τουρκολιβυκό στις 11 Δεκεμβρίου 2019 και την ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία στις 3 Σεπτεμβρίου 2020, όχι με την αντίστροφη σειρά. Όμως το άρθρο 102 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών προβλέπει διοικητική καταχώριση και δημοσίευση διεθνών πράξεων, όχι δικαστικό έλεγχο της ορθότητάς τους. Ο ίδιος ο ΟΗΕ διευκρινίζει ότι η εγγραφή δεν αποτελεί κρίση της Γραμματείας για τη φύση, την εγκυρότητα ή τα μέρη μιας πράξης. Κατά συνέπεια, ούτε η πρώτη καταχώριση «νομιμοποιεί» το τουρκολιβυκό ούτε η δεύτερη «ακυρώνει» το τουρκολιβυκό. [11] [12] [13] [23]

Η αρχή ότι μια συνθήκη δεν δημιουργεί υποχρεώσεις ή δικαιώματα για τρίτο κράτος χωρίς τη συναίνεσή του αποτυπώνεται στο άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών. Αυτό δεν λύνει από μόνο του τη διαφορά θαλάσσιας οριοθέτησης, αλλά αποτελεί θεμελιώδες όριο στην επίκληση μιας διμερούς συμφωνίας απέναντι στην Ελλάδα, την Αίγυπτο ή την Κύπρο. Η λύση μιας σύγκρουσης επικαλυπτόμενων αξιώσεων απαιτεί εφαρμογή των κανόνων οριοθέτησης και, όταν δεν υπάρχει συμφωνία, κατάλληλο μηχανισμό ειρηνικής διευθέτησης. [35] [17] [18]

Από τις διαθέσιμες επίσημες πηγές δεν προκύπτει ότι η Γραμματεία του ΟΗΕ «αναγνώρισε» την επίμαχη χάραξη ως νόμιμη, ούτε ότι η απόφαση της Βεγγάζης κρίθηκε από διεθνές δικαστήριο. Η ενημέρωση του Συμβουλίου Ασφαλείας από ελληνικής πλευράς είναι διπλωματική ενέργεια, όχι απόφαση του Συμβουλίου που ακυρώνει συνθήκη.

5. Τα νησιά, η μέση γραμμή και τα πραγματικά όρια της νομικής επιχειρηματολογίας

Το άρθρο 121 παράγραφος 2 της UNCLOS (United Nations Convention on the Law of the Sea) αναγνωρίζει κατ’ αρχήν στα νησιά αιγιαλίτιδα ζώνη, συνορεύουσα ζώνη, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα κατά τον ίδιο τρόπο με άλλα χερσαία εδάφη. Η παράγραφος 3 εξαιρεί από ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα τους βράχους που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη κατοίκηση ή δική τους οικονομική ζωή. Η τουρκική θεώρηση, όταν αντιμετωπίζει όλες τις σχετικές ελληνικές νησιωτικές ακτές ως εάν δεν είχαν προβολή πέρα από την αιγιαλίτιδα, απέχει ουσιωδώς από την ελληνική ερμηνεία και το βασικό γράμμα της διάταξης. Η Κρήτη, ως μεγάλη κατοικημένη νήσος, δεν μπορεί να εξαφανίζεται από τον γεωγραφικό υπολογισμό. [19] [2]

Πρέπει, ωστόσο, να διακρίνουμε δύο έννοιες. Το δικαίωμα ενός νησιού να παράγει θαλάσσια ζώνη και την τελική επήρεια που μπορεί να του αποδώσει μια συγκεκριμένη οριοθέτηση με αντικείμενες ακτές. Τα άρθρα 74 και 83 της UNCLOS απαιτούν συμφωνία με στόχο δίκαιη λύση. Η νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου, όπως η απόφαση Ρουμανίας–Ουκρανίας του 2009, δείχνει ότι γεωγραφικές περιστάσεις μπορούν να επηρεάσουν την τελική χάραξη. Επομένως, το σύνθημα «πλήρης επήρεια όλων των νησιών σε κάθε περίπτωση» είναι διαπραγματευτικός στόχος, όχι εγγυημένο δικαστικό αποτέλεσμα. [17] [18] [22]

Η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία είναι μερική και ακριβής. Το ανατολικό άκρο Α βρίσκεται σε ανατολικό μήκος 27°59΄02΄΄ και το δυτικό Ε στον 26ο μεσημβρινό. Δεν καλύπτει εξ ολοκλήρου το τρίγωνο από την ανατολική Κρήτη έως την Κύπρο, ούτε οριοθετεί καθεμία από τις θαλάσσιες περιοχές από τις οποίες ενδέχεται να διέλθει το GSI. Το άρθρο 1 προβλέπει δυνατότητα περαιτέρω οριοθέτησης ανατολικά και δυτικά, καθώς και διαβουλεύσεις όταν αφορά τρίτα κράτη. Η νομική αυτή εκκρεμότητα πρέπει να αναφέρεται με ακρίβεια αντί να εμφανίζεται ολόκληρη η επίμαχη ζώνη ως ήδη διμερώς οριοθετημένη. [14]

Επίσης, το ότι η Τουρκία δεν είναι μέρος της UNCLOS, ενώ η Λιβύη την έχει υπογράψει χωρίς να την κυρώσει, δεν σημαίνει ότι όλες οι δεσμεύσεις του εθιμικού δικαίου της θάλασσας παύουν να τις αφορούν. Αποτελεί όμως πρόσθετο δικονομικό και ουσιαστικό πρόβλημα για την επιλογή φόρουμ και για την ερμηνεία συγκεκριμένων συμβατικών διαδικασιών.

6. Το Great Sea Interconnector: άλλο ενημέρωση, άλλο αδειοδότηση

Το GSI έχει ευρωπαϊκή σημασία επειδή επιδιώκει να τερματίσει την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου και, σε επόμενο στάδιο, να συνδεθεί με το Ισραήλ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει περίπου 898 χιλιόμετρα για το τμήμα Κρήτης–Κύπρου και χρηματοδότηση από τον μηχανισμό Connecting Europe Facility. Τον Αύγουστο του 2026 ανακοινώθηκε η είσοδος του γαλλικού επενδυτικού ομίλου Meridiam ως πλειοψηφικού μετόχου και η τριμερής συμφωνία με ΑΔΜΗΕ και Nexans για τις έρευνες βυθού. Στις 14 Οκτωβρίου δημοσιεύθηκε επίσημη αίτηση εξαίρεσης για το γαλλικής σημαίας Abeille Marengo. Αίτηση και προγραμματισμός δεν ταυτίζονται με ολοκλήρωση των ερευνών ή της πόντισης. [25] [26] [27]

Στις 4 Οκτωβρίου δημοσιεύθηκαν πληροφορίες για πιθανή τεχνική φόρμουλα ενημέρωσης της Άγκυρας. Η Nexans την ίδια ημέρα διέψευσε κατηγορηματικά ότι είχε ή σχεδίαζε επαφές με τις τουρκικές αρχές για τις συγκεκριμένες έρευνες. Στις 21 Οκτωβρίου, ο Γιώργος Γεραπετρίτης δήλωσε επίσης ότι δεν υπάρχει συνεννόηση με την Τουρκία για την πόντιση, ενώ άφησε ανοικτή τη δυνατότητα τεχνικής ενημέρωσης, με ρητή διευκρίνιση ότι δεν πρόκειται για αίτημα αδείας. Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Φίλης, μιλώντας στον ΣΚΑΪ, αναφέρθηκε σε πληροφορίες για γαλλοτουρκικές διαβουλεύσεις και πρότεινε επέκταση χωρικών υδάτων νοτίως και δυτικώς της Κρήτης. [24] [28] [31] [36]

Στο Δίκαιο της Θάλασσας η διάκριση είναι ουσιώδης. Το άρθρο 58 αναγνωρίζει στην ΑΟΖ την ελευθερία τοποθέτησης υποθαλάσσιων καλωδίων με τις προβλεπόμενες υποχρεώσεις σεβασμού των δικαιωμάτων άλλων κρατών. Το άρθρο 79 προβλέπει δικαίωμα τοποθέτησης καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα και δεν καθιερώνει γενική εξουσία του παράκτιου κράτους να εμποδίζει την πόντισή τους. Ειδική συναίνεση για τη χάραξη διαδρομής προβλέπεται ρητά για τους αγωγούς, όχι με την ίδια διατύπωση για κάθε καλώδιο. Άλλο ζήτημα είναι η άδεια εισόδου σε χωρικά ύδατα ή η φύση μιας συγκεκριμένης αποστολής με γεωτρήσεις, δειγματοληψίες ή επιστημονικές έρευνες, που μπορεί να υπάγεται σε διαφορετικό καθεστώς, ιδίως στα άρθρα 245 και 246. [17] [18] [20]

Έτσι, δύο απόλυτες διατυπώσεις είναι εξίσου εσφαλμένες. Δεν ισχύει ότι «η Τουρκία μπορεί να ζητά άδεια για κάθε πόντιση» σε περιοχές που μονομερώς διεκδικεί. Αλλά δεν ισχύει και ότι «καμία θαλάσσια έρευνα που προηγείται καλωδίου δεν χρειάζεται ποτέ οποιαδήποτε άδεια». Απαιτείται διάκριση μεταξύ χωρικών υδάτων, οριοθετημένης ή αμφισβητούμενης ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδας, απλής εγκατάστασης καλωδίου, επιστημονικής έρευνας και εργασιών που επηρεάζουν τον βυθό. Όπου υπάρχουν απαιτήσεις τεχνικής ενημέρωσης, αυτές πρέπει να διατυπώνονται χωρίς υπαινιγμό αναγνώρισης μη αποδεκτής τουρκικής δικαιοδοσίας.

Η πρόκληση είναι πολιτική και επιχειρησιακή. Να εκδοθούν νόμιμες ελληνικές και κυπριακές οδηγίες ασφαλείας, να επιβεβαιωθεί το καθεστώς κάθε τμήματος της προτεινόμενης διαδρομής, να ενημερωθούν έγκαιρα εταίροι και επενδυτές και να υπάρχουν προκαθορισμένα βήματα αποκλιμάκωσης εάν προκύψουν αντίθετες αναγγελίες ή κινήσεις παρεμπόδισης. Η μεταφορά του κινδύνου αποκλειστικά σε μια ιδιωτική εταιρεία ή σε έναν ευρωπαϊκό εταίρο δεν αποτελεί επαρκή εθνική στρατηγική.

7. Η επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια: δικαίωμα, αλλά όχι πανάκεια

Το άρθρο 3 της UNCLOS αναγνωρίζει δικαίωμα καθορισμού αιγιαλίτιδας ζώνης έως 12 ναυτικά μίλια από τις νόμιμες γραμμές βάσης. Η Ελλάδα άσκησε το δικαίωμα αυτό στο Ιόνιο το 2021, ενώ σε άλλες περιοχές διατηρεί κατά κανόνα αιγιαλίτιδα 6 ναυτικών μιλίων. Η επέκταση νοτίως και δυτικώς της Κρήτης μπορεί να αξιολογηθεί ως κυριαρχική ενέργεια με ουσιαστική σημασία. Δεν θεραπεύει όμως από μόνη της μια διαφορά ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδας εκατοντάδες μίλια ανατολικότερα. Η περιοχή της διέλευσης του καλωδίου προς Κύπρο χρειάζεται ιδιαίτερη νομική, γεωγραφική και επιχειρησιακή αντιμετώπιση. [16] [31]

Η γενική επέκταση «παντού» είναι νομικά διατυπώσιμος στόχος έως το διεθνές ανώτατο εύρος, όχι όμως μια πράξη δίχως γειτονικές επικαλύψεις ή γεωπολιτικές συνέπειες. Στα σημεία όπου οι δυνητικές αιγιαλίτιδες γειτονικών χωρών συναντώνται, απαιτείται σεβασμός της μέσης γραμμής ή συμφωνημένων ορίων. Οι γραμμές βάσης επίσης δεν μπορούν να χαράσσονται αυθαίρετα. Το άρθρο 7 θέτει συγκεκριμένες προϋποθέσεις για ευθείες γραμμές βάσης. Επιπλέον, η τουρκική απόφαση του 1995 για ενδεχόμενη επέκταση στο Αιγαίο καθιστά την επιλογή ζήτημα σοβαρού σχεδιασμού και αποτροπής. Η απειλή βίας δεν νομιμοποιείται από τη διαφωνία για τα χωρικά ύδατα, αλλά δεν είναι ορθό να υποτιμάται ως παράγοντας κινδύνου. [16]

8. Οι τέσσερις προτάσεις μιας πιο ενεργητικής εθνικής πολιτικής

Πρώτον, κοινή τεκμηριωμένη διπλωματική πρωτοβουλία Ελλάδας, Αιγύπτου και Κύπρου προς τον ΟΗΕ και την ΕΕ. Ο στόχος δεν μπορεί να περιγράφεται ως «να ακυρώσει ο ΟΗΕ το μνημόνιο», αφού η Γραμματεία δεν λειτουργεί ως δικαστήριο. Μπορεί, όμως, να κατατεθεί συντονισμένο υπόμνημα νομικών θέσεων, συντεταγμένων και επιφυλάξεων δικαιωμάτων, με χωριστές ή κοινές διαβήματα όπου συμφωνούν τα τρία κράτη. Σημαντικό είναι να μη θεωρηθεί εκ των προτέρων δεδομένη κάθε επιθυμητή αιγυπτιακή θέση σε όλες τις περιοχές.

Δεύτερον, συνολικός έλεγχος των νόμιμων γραμμών βάσης και σχέδιο άσκησης του δικαιώματος των 12 ναυτικών μιλίων, με σειρά προτεραιότητας, συγκεκριμένες γεωγραφικές συντεταγμένες και εκτίμηση επιπτώσεων στη ναυσιπλοΐα και στις σχέσεις με γειτονικά κράτη. Η μερική επέκταση γύρω από την Κρήτη μπορεί να αποτελέσει μέτρο, όχι όμως υποκατάστατο της ανατολικής θαλάσσιας οριοθέτησης.

Τρίτον, διαμόρφωση και δημόσια εξήγηση της ελληνικής αξίωσης ΑΟΖ με βάση την αρχή της ίσης απόστασης ως αρχικό τεχνικό εργαλείο, όχι ως αυτόματο τελικό διακρατικό σύνορο. Η ανακήρυξη ΑΟΖ και η δημοσίευση σχετικών συντεταγμένων δεν υποκαθιστούν την απαιτούμενη οριοθέτηση όπου υφίστανται επικαλυπτόμενες αξιώσεις. Εξάλλου, τα δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας δεν εξαρτώνται από τυπική ανακήρυξη.

Τέταρτον, διαπραγμάτευση για οριοθέτηση με την Κυπριακή Δημοκρατία, συντονισμένη με τις υποχρεώσεις διαβούλευσης του άρθρου 1 της συμφωνίας Ελλάδας–Αιγύπτου του 2020. Η ισχυρή νομική προβολή των κατοικημένων ελληνικών νησιών είναι αναγκαία αφετηρία. Η τελική επήρεια πρέπει να τεκμηριώνεται με τη διεθνή νομολογία και τη συγκεκριμένη γεωγραφία, όχι να παρουσιάζεται ως ανέλεγκτη προϋπόθεση οποιασδήποτε συμφωνίας. [14] [17] [19] [22]

9. Υπάρχει δικαστική λύση; Η Χάγη, το ITLOS και το πρόβλημα της συναίνεσης

Οι διαφορές οριοθέτησης μπορούν κατ’ αρχήν να επιλυθούν με συμφωνία, Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας ή διαιτησία, υπό τις προϋποθέσεις δικαιοδοσίας κάθε οργάνου. Το άρθρο 36 του Καταστατικού του Διεθνούς Δικαστηρίου περιλαμβάνει περισσότερες βάσεις δικαιοδοσίας από ένα συνυποσχετικό, όπως προϋπάρχουσες συνθήκες και αμοιβαίες δηλώσεις αποδοχής υποχρεωτικής δικαιοδοσίας. Ωστόσο, χωρίς κοινή αποδεκτή βάση, ένα κράτος δεν μπορεί απλώς να επιβάλει στην Τουρκία ή στη Λιβύη δικαστική οριοθέτηση. [34]

Η υπόθεση της υφαλοκρηπίδας του Αιγαίου είναι διδακτική. Το 1976 η Ελλάδα προσέφυγε μονομερώς και ζήτησε προσωρινά μέτρα. Το 1978 η Χάγη έκρινε ότι δεν διέθετε δικαιοδοσία με βάση τα μέσα που επικαλέστηκε η Αθήνα. Δεν έκρινε ότι τα ελληνικά νησιά δεν δικαιούνται υφαλοκρηπίδα, ούτε επιβεβαίωσε τουρκική οριοθέτηση. Επομένως, η ιστορική αυτή απόφαση αποδεικνύει κυρίως τη σημασία της δικαιοδοτικής βάσης, όχι ότι κάθε νέα προσφυγή θα έχει αυτομάτως ίδιο αποτέλεσμα. [21]

Η εξωδικαστική διερεύνηση με τη Λιβύη εξακολουθεί να έχει αξία, ακόμη και αν η ηγεσία της έχει ταυτιστεί με μια προβληματική οριοθέτηση. Η Αθήνα χρειάζεται πολυεπίπεδους διαύλους με Τρίπολη, Βεγγάζη και λιβυκούς τεχνικούς θεσμούς, με σεβασμό στο πλαίσιο του ΟΗΕ για την πολιτική διαδικασία της χώρας. Μια διαδρομή αποκλιμάκωσης θα μπορούσε να περιλαμβάνει διαπραγματεύσεις για θαλάσσια όρια και, όπου συντρέχουν οι προϋποθέσεις, πρακτικές προσωρινές ρυθμίσεις χωρίς παραίτηση από νομικές θέσεις.

10. Σενάρια και συγκεκριμένα κριτήρια αξιολόγησης της κυβέρνησης

Το ευνοϊκό σενάριο είναι να προχωρήσει η επανέναρξη των ερευνών του GSI με σαφή τεχνική και νομική διαδικασία, χωρίς περιστατικά παρεμπόδισης, ενώ παράλληλα οι διαβουλεύσεις Ελλάδας–Αιγύπτου οδηγούν σε διαπραγματευτικό χρονοδιάγραμμα. Το ενδιάμεσο σενάριο είναι οι δραστηριότητες να καθυστερούν επανειλημμένα, χωρίς επίσημη παραίτηση από δικαιώματα αλλά και χωρίς χειροπιαστά αποτελέσματα. Το δυσμενές σενάριο είναι μια κλιμάκωση ανταγωνιστικών θαλασσίων αναγγελιών και παρουσίας κρατικών μέσων που αποθαρρύνει επενδύσεις και δυσκολεύει το έργο. Αυτά είναι σενάρια εργασίας, όχι πρόβλεψη βεβαιότητας. [37]

Ούτε οι συμφωνίες με συμμάχους ούτε οι ευρωπαϊκές ανακοινώσεις αρκούν αν δεν μεταφραστούν σε έγκαιρες θεσμικές πράξεις. Η κυβέρνηση οφείλει να δημοσιοποιήσει, στον βαθμό που δεν θίγονται νόμιμα προστατευόμενες πληροφορίες, συγκεκριμένους δείκτες αποτελέσματος. Χρονοδιάγραμμα αδειοδοτήσεων και ερευνών του GSI, σαφή προσδιορισμό αρχών αρμοδιότητας για κάθε τμήμα, στάδια διαπραγματεύσεων με την Αίγυπτο, συντονισμένη θέση με την Κύπρο, κατατεθειμένα διεθνή διαβήματα και μηχανισμό διαχείρισης πιθανών επεισοδίων. [10] [26] [32]

Υπάρχουν ακόμη πέντε ερωτήματα πολιτικής λογοδοσίας. Πότε διαπιστώθηκε η μεταβολή των συσχετισμών στη Βεγγάζη και πώς αξιολογήθηκε; Ποια διπλωματικά βήματα έγιναν πριν από τις 20 Οκτωβρίου; Ποια είναι η επίσημη διάκριση ανάμεσα σε τεχνική ειδοποίηση και αίτημα αδειοδότησης στο GSI; Πότε θα παρουσιαστεί σχέδιο για τις εκκρεμείς οριοθετήσεις ανατολικά του 28ου μεσημβρινού; Ποια πρόσθετα πρακτικά βήματα ζητεί η Αθήνα από ΕΕ και ΗΠΑ πέραν της δήλωσης υποστήριξης;

Η εξωτερική πολιτική κρίνεται πριν και μετά το δυσμενές γεγονός

Η κυβέρνηση έχει δίκιο ότι μια λιβυκή κοινοβουλευτική ψηφοφορία δεν μεταβάλλει τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών ούτε δεσμεύει την Ελλάδα σε μια οριοθέτηση που δεν αποδέχθηκε. Η κυβέρνηση δεν έχει όμως δίκιο εάν παρουσιάζει ως ασήμαντη μια μεταστροφή που ενισχύει τη διπλωματική θέση της Άγκυρας σε μια διαιρεμένη χώρα. Η Τουρκία εργάστηκε ώστε να υπερβεί έναν πολιτικό περιορισμό. Η Αθήνα καλείται να εξηγήσει γιατί δεν μπόρεσε να τον διατηρήσει.

Στο καλώδιο, η ίδια αντίφαση είναι ακόμη πιο εμφανής. Η νομική δυνατότητα πόντισης δεν εξασφαλίζει μόνη της την ολοκλήρωση ενός στρατηγικού έργου. Χρειάζεται προστασία της νομικής θέσης χωρίς ακούσια αναγνώριση ξένης δικαιοδοσίας, αξιόπιστη ενεργειακή διαχείριση και συνεπής διπλωματική παρουσία. Η απάντηση δεν είναι ούτε η παθητική αναμονή ούτε οι κινήσεις εντυπωσιασμού. Είναι η συνδυασμένη άσκηση δικαιωμάτων με σχέδιο, έλεγχο και λογοδοσία.

*Expert Intelligence Specialist, Analyst in International Affairs, Historian, Writer

Πηγές

Οι παραπομπές [αριθμός] μέσα στο κείμενο είναι ενεργοί σύνδεσμοι προς τις πρωτογενείς ή δημοσιογραφικές πηγές. Κάθε καταχώριση που ακολουθεί είναι επίσης ενεργή.

[1] Λιβυκό Πρακτορείο Ειδήσεων (LANA), έγκριση της Βουλής, 20.10.2026

[2] ΥΠΕΞ Ελλάδας, ανακοίνωση για την απόφαση της λιβυκής Βουλής, 20.10.2026

[3] ΥΠΕΞ Τουρκίας, Ανακοίνωση αριθ. 202, 20.10.2026

[4] Κρατική Υπηρεσία Πληροφοριών Αιγύπτου, επίσημη απόρριψη, 21.10.2026

[5] ΥΠΕΞ Κυπριακής Δημοκρατίας, δήλωση, 20.10.2026

[6] Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και Ευρωπαϊκή Επιτροπή, κοινή δήλωση, 20.10.2026

[7] Συμβούλιο ΕΕ, δήλωση Ύπατης Εκπροσώπου, 21.10.2026

[8] Kathimerini, απάντηση State Department για διαπραγματεύσεις καλής πίστης, 22.10.2026

[9] Reuters, εξέλιξη στην ανατολική Λιβύη, 20.10.2026

[10] Reuters, Ελλάδα και Αίγυπτος εξετάζουν επέκταση της οριοθέτησης, 22.10.2026

[11] UN Treaty Collection, μνημόνιο Τουρκίας–Λιβύης, αρ. 56119

[12] UN Treaty Collection, συμφωνία Ελλάδας–Αιγύπτου, αρ. 56237