ΑΝΟΙΞΕ ΘΕΜΑ ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑΣ ΤΩΝ ΔΗΜΟΣΚΟΠΗΣΕΩΝ

Του Βασίλη Ταλαμαγκα

Το ζήτημα της αξιοπιστίας των δημοσκοπήσεων στην Ελλάδα δεν είναι καινούργιο, όμως η ένταση με την οποία επανέρχεται στο δημόσιο διάλογο τις τελευταίες ημέρες υποδηλώνει ότι έχει ξεπεραστεί ένα κρίσιμο όριο ανοχής.

Όταν η κοινή γνώμη αρχίζει να αντιμετωπίζει τα ευρήματα των ερευνών όχι ως ένα εργαλείο αποτύπωσης της κοινωνικής πραγματικότητας, αλλά ως μέσο κατασκευής εντυπώσεων και χειραγώγησης της πολιτικής ατζέντας, η ίδια η δημοκρατική διαδικασία δέχεται ένα καίριο πλήγμα.

Η αμφισβήτηση αυτή δεν περιορίζεται πλέον σε ψιθύρους ή σε μεμονωμένες πολιτικές γκρίνιες της εκάστοτε αντιπολίτευσης.

Διαπερνά οριζόντια την κοινωνία, όπου πάμπολλοι πολίτες εκφράζουν ανοιχτά τη δυσπιστία τους για τις μεθοδολογίες που επιστρατεύονται, την ώρα που οι νομικές πρωτοβουλίες λαμβάνουν επίσημη μορφή.

Η πρόσφατη προσφυγή δικηγόρου στο Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης κατά συγκεκριμένης εταιρείας δημοσκοπήσεων σηματοδοτεί μια ποιοτική μετατόπιση στη διαμάχη. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για μια θεωρητική συζήτηση περί στατιστικών σφαλμάτων ή τυχαίων αποκλίσεων, αλλά για μια θεσμική καταγγελία που θέτει στο στόχαστρο τον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται, σταθμίζονται και παρουσιάζονται οι έρευνες αυτές στα μέσα ενημέρωσης. Η κίνηση αυτή προς την ανεξάρτητη αρχή φέρνει στην επιφάνεια ένα βαθύτερο πρόβλημα διαφάνειας, καθώς ζητούνται εξηγήσεις για το κατά πόσο τηρούνται οι προβλεπόμενες επιστημονικές προδιαγραφές και αν οι μέθοδοι συλλογής δεδομένων ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις των καιρών.

Στο επίκεντρο της κριτικής βρίσκονται οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται για τη σύνταξη των δειγμάτων. Η μετάβαση από τις παραδοσιακές τηλεφωνικές συνεντεύξεις σε σταθερά τηλέφωνα στις διαδικτυακές κάλπες και στα αυτοματοποιημένα ερωτηματολόγια έχει γεννήσει σοβαρά ερωτήματα για την αντιπροσωπευτικότητα του πληθυσμού.

Πώς σταθμίζεται η γνώμη των νεότερων ηλικιών που δεν διαθέτουν σταθερό τηλέφωνο; Πόσο αξιόπιστο είναι ένα διαδικτυακό δείγμα όταν η πρόσβαση και η συμμετοχή εξαρτώνται από την ψηφιακή εξοικείωση ή την προθυμία του χρήστη να απαντήσει;

Όταν τα στοιχεία αυτά παραμένουν θολά ή όταν παρατηρούνται τεράστιες αποκλίσεις ανάμεσα σε διαφορετικές εταιρείες κατά την ίδια χρονική περίοδο, είναι λογικό ο πολίτης να αναρωτιέται αν παρακολουθεί μια επιστημονική αποτύπωση ή ένα σκηνοθετημένο επικοινωνιακό παιχνίδι.

Η βαθύτερη ανησυχία έγκειται στην αυτοεκπληρούμενη προφητεία που μπορούν να δημιουργήσουν τα δημοσκοπικά ευρήματα.

Η λεγόμενη «παράσταση νίκης» και οι συστηματικές συσπειρώσεις ή αποσυσπειρώσεις που προβάλλονται καθημερινά στα δελτία ειδήσεων επηρεάζουν τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων. Όταν μια τάση παρουσιάζεται ως μη αναστρέψιμη, διαμορφώνει κλίμα, επηρεάζει τις εσωκομματικές ισορροπίες και ισως τελικά, μεταβάλλει την ίδια την ψήφο. Αυτός είναι και ο λόγος που η υποψία της «παραγγελίας» ή της εσκεμμένης διαμόρφωσης εντυπώσεων εξοργίζει την κοινή γνώμη. Ο πολίτης νιώθει ότι αντί να ερωτάται για το τι πιστεύει, του υποδεικνύεται τι πρέπει να πιστέψει, σε μια προσπάθεια να ευθυγραμμιστεί με την κυρίαρχη τάση.

Η παρέμβαση στο ΕΣΡ αποτελεί μια προσπάθεια να τεθούν κανόνες και να υπάρξει ουσιαστικός έλεγχος σε ένα πεδίο που για χρόνια κινούνταν σε μια γκρίζα ζώνη αυτορρύθμισης.

Η ανάγκη για πλήρη δημοσιοποίηση των πρωτογενών δεδομένων, των ποσοστών ανταπόκρισης και των ακριβών αλγορίθμων στάθμισης καθίσταται πλέον επιτακτική.

Αν οι εταιρείες δημοσκοπήσεων επιθυμούν να ανακτήσουν τη χαμένη τους αξιοπιστία, οφείλουν να ανοίξουν τα χαρτιά τους και να αποδεχθούν την αυστηρή θεσμική εποπτεία.

Διαφορετικά, όσο οι αμφιβολίες για τις μεθόδους τους πληθαίνουν και οι δικαστικές ή διοικητικές προσφυγές πυκνώνουν, οι δημοσκοπήσεις θα αντιμετωπίζονται λιγότερο ως επιστήμη και περισσότερο ως ένα ακόμη εργαλείο πολιτικού μάρκετινγκ, φαινόμενο που τραυματίζει σοβαρά την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και την ενημέρωση.